این هفته پنجاهمین سالگرد فرود موفق فضاپیمای Viking 1 ناسا روی سیاره مریخ بود؛ مأموریتی تاریخی که آغازگر فصل تازهای در اکتشافات فضایی به شمار میرود.
تنها چند دقیقه پس از نشستن این فضاپیما روی سطح سیاره سرخ، نخستین تصویر ثبتشده از سطح مریخ به زمین مخابره شد. این عکس نهتنها اولین تصویر گرفتهشده از خاک مریخ بود، بلکه برای نخستین بار انسانها توانستند منظرهای واقعی از سطح سیارهای دیگر را مشاهده کنند.
فرودی که تاریخ را تغییر داد
در ۲۰ ژوئیه ۱۹۷۶، فضاپیمای Viking 1 روی سطح غبارآلود مریخ فرود آمد و دستاوردی بیسابقه را رقم زد. این کاوشگر در بخش غربی منطقه Chryse Planitia که با نام دشتهای طلایی شناخته میشود، روی مریخ نشست و تقریباً بدون وقفه انجام مأموریتهای علمی خود را آغاز کرد. وظیفه Viking 1 و همتای آن یعنی Viking 2 ثبت تصاویر، گردآوری دادههای علمی و اجرای آزمایشهایی بود که با هدف یافتن نشانههایی از وجود حیات در مریخ طراحی شده بودند.
دوربینهایی پیشرفته برای زمان خود
هر یک از فرودگرهای Viking به دو دوربین کاملاً یکسان مجهز بودند. با توجه به اینکه اطلاعات باید ابتدا به مدارگرد Viking که در مدار مریخ قرار داشت ارسال میشد و سپس از آنجا به زمین انتقال پیدا میکرد، استفاده از دوربینهای فیلمی امکانپذیر نبود. به همین دلیل، مهندسان دو دوربین پخش تلویزیونی با وزن ۷.۳ کیلوگرم را روی هر فرودگر نصب کردند.
هر دوربین از ۱۲ فتودیود سیلیکونی بهره میبرد و این دو در فاصله ۸۰ سانتیمتری از یکدیگر قرار گرفته بودند تا بتوانند نمایی سهبعدی از سطح مریخ تهیه کنند. این سامانه با سرعتی بسیار پایین محیط اطراف را اسکن میکرد و روند اسکن نیز با سرعت انتقال داده هماهنگ شده بود. اطلاعات با نرخ حدود ۱۶ هزار بیت بر ثانیه به مدارگردها فرستاده میشد و سپس مدارگردها آنها را با سرعت ۲۵۰ بیت بر ثانیه به زمین مخابره میکردند.
تصویری که نگاه بشر به مریخ را دگرگون کرد
اگرچه عملکرد این دوربینها در مقایسه با تجهیزات امروزی بسیار کند به نظر میرسد، اما باید در نظر داشت که این فناوری متعلق به نیم قرن پیش بود و در فاصلهای نزدیک به ۲۲۵ میلیون کیلومتر از زمین فعالیت میکرد. با توجه به این شرایط، موفقیت این مأموریت دستاوردی شگفتانگیز محسوب میشود. هنگامی که نخستین تصویر بهطور کامل اسکن شد و به زمین رسید، انسان برای نخستین بار توانست منظره واقعی سطح مریخ را ببیند. همین اتفاق بهتنهایی دوربینهای Viking 1 را به یکی از ماندگارترین ابزارهای تاریخ اکتشافات فضایی تبدیل کرد.
تصویری که به زمین رسید، چشماندازی از سرزمینی سنگلاخی با سطحی سرخرنگ را نشان میداد؛ جایی که سنگهای پراکنده روی خاکی پوشیده از غبار دیده میشدند و آسمانی نارنجی و مهآلود بر فراز آن گسترده بود؛ منظرهای که امروز به نماد چهره مریخ تبدیل شده است.
لحظهای فراموشنشدنی برای تیم مأموریت
حدود ۴۰ دقیقه پس از فرود Viking 1، یعنی در ساعت ۵:۵۲ صبح به وقت PDT، اعضای مرکز کنترل مأموریت نخستین تصویر ارسالی را مشاهده کردند. این عکس بهصورت نوارهای باریکی از دادهها روی نمایشگر ظاهر میشد و بهتدریج کامل میشد.
دکتر توماس ماچ، سرپرست گروه تصویربرداری فرودگر Viking، آن لحظه را چنین توصیف کرد:
به صفحه سیاه نمایشگر خیره شده بودم و منتظر بودم نخستین نوار باریک داده ظاهر شود تا اولین خطوط تصویر شکل بگیرد. ناگهان همان نوار نمایان شد؛ تکهای کوچک از جادوی الکترونیکی که بخشهایی روشن و تاریک را آشکار میکرد.
تصویر کمکم سراسر صفحه را پر کرد. سنگها و شنها قابل تشخیص بودند و در نهایت، در سمت راست تصویر، یکی از پایههای فضاپیما دیده شد؛ نشانهای نمادین که موفقیت این مأموریت را به واقعیتی انکارناپذیر تبدیل میکرد.
میراث ماندگار مأموریت Viking
در طول پنج دهه گذشته، دانش بشر درباره مریخ به شکل چشمگیری گسترش یافته و تصاویر خیرهکننده بیشماری از این سیاره ثبت شده است. با این حال، بخش بزرگی از این پیشرفتهای علمی و اکتشافات ارزشمند مدیون مأموریتهای Viking 1 و Viking 2 است که راه را برای نسلهای بعدی کاوشگرها هموار کردند.
ناسا نیز در توصیف اهمیت این موفقیت اعلام کرده که چیزی که تا پیش از آن تنها از فاصلهای دور قابل مشاهده بود، اکنون در دسترس بشر قرار گرفته بود و انسان توانست آن را از نزدیک لمس و درک کند.
