باستانشناسان میگویند نخستین دانشمند تمدن مایا را شناسایی کردهاند.
در سال ۲۰۱۰، دیوید استوارت، باستانشناس دانشگاه تگزاس، همراه با گروه پژوهشی خود وارد اتاقی نقاشیشده در محوطه باستانی شولتون واقع در گواتمالای امروزی شد. اعضای گروه در همان بررسیهای اولیه متوجه شدند که دیوارهای این اتاق با فرمولهای متعدد ریاضی و نجومی پوشیده شده است. این محاسبات به شخص مشخصی نسبت داده شده بود که اکنون هویت او مشخص شده است.
پژوهشی که بهتازگی در مجله Antiquity منتشر شده، از شناسایی نخستین ریاضیدان و ستارهشناس شناختهشده تمدن مایا با نام ساکتاهنواکس (Saktahnwaax) به معنای «روباه سینهسفید» خبر میدهد. این شخصیت احتمالاً حدود سال ۸۰۰ میلادی زندگی میکرد. بر پایه یافتههای پژوهشگران، روی یکی از دیوارهای اتاق جملهای دیده میشود که مفهوم آن چنین است:
ساکتاهنواکس این را میگوید.
این نوشته نشان میدهد که یا خود او این آثار را امضا کرده یا فرد دیگری فرمولها را به نام او ثبت کرده است. علاوه بر شناسایی این دانشمند، گروه تحقیقاتی از کشف فرمولی تازه نیز پرده برداشت؛ فرمولی که تاکنون دیده نشده بود و درک ویژه و بسیار دقیق مایاها از زمان و پدیدههای نجومی را به نمایش میگذارد.
نگاه علمی مایاها به طبیعت
دیوید استوارت توضیح داد که مردم مایا با دقت فراوان طبیعت را زیر نظر داشتند و همانند هر دانشمند دیگری همواره به دنبال یافتن الگوها و ارتباط میان پدیدهها بودند. او گفت که این کشف، نخستین نمونه از یک دانشمند دارای نام در سراسر قاره آمریکا پیش از ورود اروپاییان به شمار میرود. به باور او، این موضوع اهمیت فراوانی دارد، زیرا نشان میدهد تمدن مایا فرهنگی بود که پژوهش علمی را با رویکردی پیشرفته دنبال میکرد و در این زمینه به دستاوردهای قابل توجهی رسیده بود.
شکلگیری مستقل دانش در تمدن مایا
مقالهای که سال ۲۰۲۲ در نشریه Science منتشر شد، اشاره کرده بود که دانشمندان غربی، تازه در قرن نوزدهم به ارزش و پیچیدگی دانش علمی مایاها پی بردند. استوارت نیز میگوید که سنتهای علمی این تمدن کاملاً مستقل از تمدنهای دنیای قدیم شکل گرفته بود. با وجود این استقلال، مایاها همان اجرام و رویدادهای آسمانی را بررسی میکردند که سایر تمدنهای جهان نیز به آنها توجه داشتند و با دقت فراوان چرخههای آنها را در چارچوب یک نظام منسجم زمانی کنار هم قرار میدادند.
او همچنین گفت که تا پیش از این، باستانشناسان تنها نام پادشاهان، ملکهها و دیگر شخصیتهای سیاسی مایا را شناسایی کرده بودند. به همین دلیل، این کشف برای نخستین بار نام یک ریاضیدان یا ستارهشناس مایا را در اختیار پژوهشگران قرار میدهد؛ دو جایگاهی که احتمالاً در جامعه مایا یکسان تلقی میشدند. به این ترتیب، اکنون میتوان ساکتاهنواکس را در کنار اندیشمندان برجسته علمی جهان باستان قرار داد.
رمزگشایی از نوشتههای باستانی
استوارت توضیح داد که این کشف از ابتدا با برنامهریزی قبلی انجام نشده بود و گروه تحقیقاتی در آغاز پرسش مشخصی برای بررسی نداشت. بخشی از دیوار این اتاق در گذشته به دلیل حفاریهای غیرقانونی نمایان شده بود و همین موضوع سبب شد پژوهشگران عملیات کاوش را از همان قسمت آغاز کنند. در ادامه، حدود ۵۰ نقاشی و متن نوشتاری از دل این محوطه بیرون آمد که بیشتر آنها به مشاهدات نجومی و محاسبات ریاضی مربوط بودند. اعضای گروه برای رمزگشایی از این آثار، نقشههای دقیق در مقیاس واقعی تهیه کردند و با استفاده از تصاویر دیجیتالی بهبودیافته توانستند نوشتههای باستانی را با دقت بیشتری مطالعه کنند.
زمانی که پژوهشگران برای نخستین بار نوشته منتسب به ساکتاهنواکس را با وضوح مشاهده کردند، با احتیاط فراوان به بررسی آن پرداختند و از نتیجهگیری عجولانه خودداری کردند. استوارت گفت که پیش از پذیرش این تفسیر، تلاش کردند همه احتمالهای دیگر را کنار بگذارند. پس از آنکه از درستی برداشت خود مطمئن شدند، از میزان پیشرفت علمی و پیچیدگی اندیشههای این دانشمند باستانی شگفتزده شدند.
فرمولی که راز چرخههای زمان را آشکار میکند
استوارت در توضیح یکی از مهمترین یافتهها اظهار داشت که فرمولی که احتمالاً به ساکتاهنواکس تعلق دارد، از دنبالهای از نمادهای نوشتاری تشکیل شده که مجموعهای از تاریخها را در بازه زمانی ۲ هزار و ۹۲۰ روز نمایش میدهد. پژوهشگران از پیش میدانستند این عدد اهمیت ویژهای دارد، زیرا حاصل همزمانی هشت سال خورشیدی ۳۶۵ روزه با پنج چرخه کامل سیاره زهره است. این فرمول علاوه بر این، چرخههای زمانی دیگری را نیز به شکلی منحصربهفرد در خود جای داده و نشان میدهد مایاها تقسیمبندیهای گوناگون زمان را نیز به دقت دنبال میکردند.
استوارت در پایان گفت که بررسی این اتاق درست مانند آن است که تخته سفید محل کار یک دانشمند باستانی را پیدا کنیم و همه یادداشتها، فرمولها و نوشتههای روی آن را با دقت بررسی نماییم. هنوز معنای برخی از این نوشتهها مشخص نشده و تعدادی از آنها همچنان به پژوهشهای بیشتری نیاز دارند.
