پشهها خیلی پیش از آنکه روی بدن ما فرود بیایند، نشانههای زیستی بدنمان را از فاصله دور بررسی میکنند. اگر میخواهید بدانید چه عواملی باعث میشود نام شما در فهرست محبوبترین قربانیان این حشرات قرار بگیرد.
بررسیهای علمی نشان میدهند بدن انسان مجموعهای از نشانههای زیستی مانند بوی بدن و هوای بازدم تولید میکند که میزان جذابیت هر فرد را برای پشهها مشخص میکند. در برخی افراد، این نشانهها آنقدر قوی هستند که مقاومت در برابر آنها برای پشهها تقریباً غیرممکن است.
سه راهی که پشهها برای پیدا کردن انسان از آن استفاده میکنند
دیاکسید کربن به پشهها خبر میدهد که شکار مناسبی پیدا شده است
فقط پشههای ماده انسان را نیش میزنند، زیرا برای رشد و تکامل تخمهای خود به پروتئین موجود در خون نیاز دارند. این حشرات برای یافتن میزبان از نشانههای بینایی و بویایی استفاده میکنند و از فاصله حدود ۱۰ متری قادرند انسان را تشخیص دهند. یکی از مهمترین این نشانهها، دیاکسید کربنی است که هنگام بازدم و همچنین از طریق پوست آزاد میشود.
دیاکسید کربن موجود در نفس انسان گیرندههای بویایی پشه را فعال مینماید و رفتار جستوجوی میزبان را در آن آغاز میکند. به همین دلیل، بزرگسالان که دیاکسید کربن بیشتری نسبت به کودکان تولید میکنند، برای پشهها جذابتر هستند.
البته پشهها تنها به دیاکسید کربن انسان واکنش نشان نمیدهند و هر منبع دیگری از این گاز نیز میتواند آنها را جذب کند. به همین دلیل از یخ خشک و کپسولهای دیاکسید کربن در ساخت برخی تلههای مخصوص پشه استفاده میشود.
هدر فرگوسن میگوید اگر چهار نفر در یک محل حضور داشته باشند، ممکن است تنها یک نفر حدود ۹۰ درصد تمام نیشها را به خود اختصاص دهد.
گرمای بدن جذابیت انسان را برای پشهها افزایش میدهد
پژوهشها نشان دادهاند که پشهها علاوه بر دیاکسید کربن، به گرما و رطوبت بدن نیز جذب میشوند و وجود دیاکسید کربن این علاقه به گرما را بیشتر میکند.
به همین علت، زنان باردار تقریباً دو برابر بیشتر از زنان غیر باردار هدف پشهها قرار میگیرند. دوران بارداری نیاز بدن به سوختوساز را افزایش میدهد و حجم تنفس نیز بیشتر میشود. در نتیجه، گرمای بیشتری از بدن تولید شده و دیاکسید کربن بیشتری نیز بازدم میشود.
استیو لیندسی در این باره میگوید که در دوران بارداری انگار یک کوره کوچک درون بدن وجود دارد و بدن گرمتر میشود.
افرادی که ورزش میکنند نیز هنگام فعالیت یا بلافاصله پس از آن ممکن است برای مدتی بیشتر مورد توجه پشهها قرار بگیرند، زیرا سوختوساز بدنشان افزایش یافته، دیاکسید کربن بیشتری تولید میکنند و بدنشان گرمتر و عرقکردهتر است. همچنین افرادی که جثه بزرگتری دارند، معمولاً گرمای بیشتری تولید کرده و دیاکسید کربن بیشتری بازدم میکنند و به همین دلیل بیشتر توجه پشهها را جلب مینمایند.
بوی پوست، رمز موفقیت پشهها در انتخاب قربانی
وقتی فاصله پشه با انسان به کمتر از حدود ۱۰ متر میرسد، این حشره برای انتخاب قربانی از مجموعهای از نشانهها مانند بوی پوست و بوی بازدم استفاده میکند.
استیو لیندسی توضیح میدهد که در نهایت این بو است که تعیین میکند پشه چه کسی را نیش بزند. او میگوید تفاوت اصلی را مولکولهای بسیار کوچک و فراری ایجاد میکنند، زیرا پشهها در دنیایی از مواد شیمیایی زندگی میکنند.
لیندسی و همکارانش این باور قدیمی را که افراد دارای خون شیرین بیشتر نیش میخورند رد کردند. یافتههای آنها نشان داد که عامل اصلی، بوی منحصربهفرد پوست هر فرد است. میکروبیوم پوست میتواند کربوهیدراتها، اسیدهای چرب و پپتیدهای موجود روی پوست را به ترکیبات آلی فراری تبدیل کند. این ترکیبات بهآسانی وارد هوا میشوند و پشهها قادرند آنها را از یکدیگر تشخیص دهند. تاکنون بیش از ۵۰۰ نوع از این ترکیبات در پوست انسان شناسایی شده است.
استیو لیندسی میگوید میزان جذابیت نسبی هر فرد برای پشهها تا حد زیادی از پیش تعیین شده است.
پشهها پیش از این نیز مشخص شده بود که به موادی مانند آمونیاک و اسید لاکتیک موجود روی پوست علاقه دارند، اما وجود اسیدهای کربوکسیلیک این جذابیت را حتی بیشتر میکند.
گروهی از پژوهشگران دانشگاه راکفلر آمریکا بوی پوست ۶۴ نفر را بررسی کردند. شرکتکنندگان به مدت شش ساعت آستینهای نایلونی پوشیدند تا این پارچهها بوی بدن آنها را جذب کنند. سپس پشهها میان این نمونهها حق انتخاب داشتند و مشخص شد که به بوی افرادی که مقدار بیشتری اسید کربوکسیلیک روی پوستشان وجود داشت، علاقه بیشتری نشان میدهند.
پژوهشگران برای هر فرد یک امتیاز جذابیت محاسبه کردند. نتیجه نشان داد که جذابترین فرد برای پشهها امتیازی حدود ۱۰۰ برابر بیشتر از کمجذابترین فرد داشت. این اختلاف حتی پس از گذشت چند سال و با وجود تغییر سبک زندگی افراد نیز تقریباً ثابت باقی ماند. استیو لیندسی میگوید جذابیت نسبی هر فرد برای پشهها تا حد زیادی ثابت میماند.
برای جلوگیری از نیش پشه چه باید کرد؟
هدر فرگوسن میگوید شواهد علمی کافی یا قانعکنندهای وجود ندارد که نشان دهد مصرف سیر یا مکملهای ویتامین B بتواند پشهها را دور نگه دارد. او توصیه میکند از مواد دافع حشرات اثباتشده مانند دِیت، پیکاریدین یا PMD استفاده شود. همچنین پوشیدن لباسهای آستینبلند و شلوارهای آغشته به حشرهکش میتواند میزان گزش را کاهش دهد. هرچه سطح بیشتری از پوست پوشیده باشد، احتمال نیش خوردن کمتر است، زیرا پشهها معمولاً بخشهای بدون پوشش بدن را هدف قرار میدهند. البته اثر مواد دافع با گذشت زمان و تعریق کاهش پیدا میکند و لازم است دوباره استفاده شوند.
میکروبیوم پوست نیز میتواند بر میزان جذابیت افراد برای پشهها اثر بگذارد. پژوهشگران دانشگاه واخنینگن هلند دریافتند افرادی که برای پشههای ناقل مالاریا بسیار جذاب هستند، روی پوست خود جمعیت بیشتری از باکتریها دارند، اما تنوع این باکتریها کمتر است. دلیل احتمالی این موضوع آن است که باکتریهای پوست نقش مهمی در تولید بوی بدن انسان دارند و اگر این باکتریها وجود نداشته باشند، عرق انسان تقریباً بدون بو خواهد بود.
مطالعات انجامشده روی دوقلوها نیز نشان داد دوقلوهای همسان تقریباً به یک اندازه پشهها را جذب میکنند، اما در دوقلوهای غیرهمسان تفاوت قابل توجهی دیده میشود. این یافته نشان میدهد بخشی از ویژگیهایی که میزان جذابیت فرد برای پشهها را تعیین میکنند، میتوانند ارثی باشند.
چگونه در هوای گرم با خیال راحت ورزش کنیم؟
واکنش بدن افراد به نیش پشه بسیار متفاوت است. یک مطالعه گسترده روی ژنوم انسان نشان داد میان ژنهای مرتبط با سیستم ایمنی و شدت واکنش بدن به نیش پشه ارتباط ژنتیکی قوی وجود دارد. نکته جالب این بود که همین نواحی ژنتیکی با ژنهای مرتبط با آلرژی نیز همپوشانی داشتند.
علاوه بر این، برخی افراد به طور ژنتیکی مستعد واکنشهای شدیدتر مانند تورم بزرگتر و خارش بیشتر هستند. همین موضوع باعث میشود تصور کنند بیش از دیگران نیش میخورند. هدر فرگوسن میگوید بعضی افراد فکر میکنند بیشتر گزیده میشوند، در حالی که در واقع واکنش شدیدتری به نیش دارند. از سوی دیگر، برخی افراد ممکن است بارها نیش بخورند اما واکنش پوستی بسیار خفیفی نشان دهند.
در نهایت، هرچند بعضی افراد از نظر زیستی هدف آسانتری برای پشهها محسوب میشوند، اما هیچکس کاملاً از دید این حشرات پنهان نیست. هدر فرگوسن تأکید میکند که حتی اگر تصور میکنید پشهها شما را نیش نمیزنند، باز هم باید از خود در برابر آنها محافظت کنید.
