بین سالهای ۱۸۷۶ تا ۱۸۷۸ میلادی، پدیده شدیدی از النینو (El Niño) مناطق گرمسیری جهان را به ویرانی کشاند.
بشر در ۱۵۰ سال گذشته با بلایای بیشماری دستوپنجه نرم کرده است. نیمه نخست قرن بیستم، دوران وحشتناکی بود؛ به طوری که تنها دو جنگ جهانی بیش از ۱۰۰ میلیون کشته برجا گذاشت و همهگیری آنفلوانزا در سالهای ۱۹۱۸ و ۱۹۱۹ نیز جان نزدیک به ۵۰ میلیون تن دیگر را گرفت. اما پیش از آنکه این تلفات انبوه گریبانگیر نژاد انسان شود، فاجعهای جهانی و نسبتا ناشناخته، تنها در عرض سه سال میلیونها نفر را به کام مرگ فرستاد. از سال ۱۸۷۶ تا ۱۸۷۸، قحطی گستردهای آسیای جنوبی، آمریکای جنوبی و آفریقا را در هم کوبید و جان حدود ۵۰ میلیون انسان را گرفت.
نویسندگان یک مقاله پژوهشی که در سال ۲۰۱۸ در Journal of Climate منتشر شد، در مقاله خود نوشتند:
/«این رویداد احتمالا بدترین فاجعه زیستمحیطی تاریخ بشریت و یکی از هولناکترین بلایای ۱۵۰ سال اخیر بوده است. النینو و تحولات اقلیمی سالهای ۱۸۷۶ تا ۱۸۷۸، به معنای واقعی کلمه زمینهساز شکلگیری نابرابریهای جهانی شد؛ نابرابریهایی که بعدها با عناوینی چون جهان اول و جهان سوم توصیف شدند.»
بیشتر مردم با سازوکار چرخه النینو/لانینا (La Niña) در اقیانوس آرام که در اصطلاح تخصصیتر نوسان جنوبی النینو یا انسو (ENSO – El Niño-Southern Oscillation) نامیده میشود، آشنایی دارند. در حالت عادی، بادهای تجاری در پهنه اقیانوس آرام از شرق به غرب میوزند و به تجمع آبهای گرم در بخش غربی این اقیانوس کمک میکنند. در سالهای دیگر، این بادهای تجاری تضعیف میشوند که این امر مانع از فراپالایی (Upwelling) یا بالا آمدن معمول آبهای سرد در نزدیکی آمریکای جنوبی میشود. در آمریکای شمالی، این پدیده معمولا به معنای آبوهوای گرمتر در مناطق شمال غربی و غرب میانی و شرایط سیلآسا در مناطق جنوب غربی و تا ایالت فلوریدا است. پدیده لانینا همانطور که انتظار میرود، نقطه مقابل این روند است؛ در این وضعیت، بادهای تجاری قویتر از حد معمول عمل میکنند، آبهای گرم بیشتری را به سمت آسیا میرانند و شرایط سردتر و مرطوبتری را برای شمال ایالات متحده و آبوهوای خشکتر و گرمتری را برای جنوب آمریکا به همراه میآورند.
در سال ۱۸۷۷ میلادی، جهان آغاز یکی از شدیدترین دورههای النینو را تجربه کرد. طبق اعلام اداره منابع طبیعی مینهسوتا، این ایالت گرمترین زمستان تاریخ خود را ثبت کرد، به طوری که میانگین دمای هوا در شهرهای دوقلو به ۲۹ درجه فارنهایت رسید؛ رکوردی که تا سال ۲۰۲۳ شکست نشد (رویداد سال ۲۰۲۳ نیز ناشی از یک النینوی بهشدت قوی بود). در سراسر جهان، کشورها خشکسالیهای شدیدی را تجربه کردند که محرک قحطیهای ویرانگر شد. اما در حالی که این النینوی شدید برای مدتها متهم اصلی این ماجرا شناخته میشد، پژوهشهای جدیدتر تصویر دقیقتر و پیچیدهتری را ترسیم میکنند. به عبارت دیگر، مجموعهای از بدشانسیها دقیقا در یک زمان واحد دست به دست هم دادند تا فاجعهای جهانی را در سالهای ۱۸۷۷-۱۸۷۸ رقم بزنند.
نویسندگان مقاله سال ۲۰۱۸ اشاره میکنند که شرایط سرد اقیانوس آرام استوایی در سالهای پیش از آن، همزمان با رکورد بیسابقه شدت دوپیمایی اقیانوس هند (Indian Ocean dipole) – پدیده اقلیمی دیگری مشابه انسو – و همچنین دمای غیرعادی و گرم سطح آبهای اقیانوس اطلس، بستر ایدهآلی را برای وقوع یک النینوی بسیار شدید فراهم کرد. در این میان، کوتهبینی انسانها ضربه نهایی و مرگبار را وارد ساخت.
نویسندگان در این رابطه نوشتند:
«عامل محرک این قحطی، خشکسالیهای شدید بود، اما عوامل سیاسی و اقتصادی، بهویژه بیتوجهی یا نابودی سیستمهای سنتی ذخیرهسازی آب و غلات، سبب شد که بحران کمبود محصولات کشاورزی به یک مرگومیر دستهجمعی و بیسابقه تبدیل شود.»
اگرچه شاید وسوسهانگیز باشد که این رویداد اقلیمی را صرفا یک اتفاق نادر و تصادفی بدانیم، اما مطالعه دیگری در سال ۲۰۲۰ در همان نشریه اقلیم نشان داد که از نظر آماری، شدت النینوی سالهای ۱۸۷۷-۱۸۷۸ به طور معناداری بیشتر از سه ابر النینوی دیگر در سالهای ۱۹۸۲-۱۹۸۳، ۱۹۹۷-۱۹۹۸ و ۲۰۱۵-۲۰۱۶ نبوده است. اکنون جهان خود را برای ورود به عصر جدیدی از النینو آماده میکند که با افزایش دما ناشی از تغییرات اقلیمی، شدت بیشتری یافته است. خوشبختانه به گزارش روزنامه نیویورک تایمز، بخش کشاورزی مدرن امروزه این تغییرات انسو را رصد میکند و هیچکس وقوع یک قحطی بزرگمقیاس را برای این دوره پیشبینی نمیکند. با این حال، این بدان معنا نیست که النینوی جدید کاملا بیخطر است؛ امروزه کشورهای جهان همچنان در حال درس گرفتن از آن ویرانی جهانی در ۱۵۰ سال گذشته هستند.
ویمال میشرا، مهندس عمران در مؤسسه فناوری هندی گاندینگار، در گفتگو با نیویورک تایمز و با اشاره به آن قحطی بزرگ گفت:
«این رویداد به ما دیدگاهی میدهد تا بدانیم چگونه باید آمادگی بهتری داشته باشیم. این فاجعه نشان میدهد بدترین سناریویی که میتواند رخ دهد چیست.»
