پرنده سقاره (Saqqara)، اثری باستانی متعلق به حدود سال ۲۰۰ پیش از میلاد، سالهاست بحثهای فراوانی درباره میزان آگاهی مصریان باستان از اصول پرواز به وجود آورده.
این شیء از نظر ظاهر شبیه یک پرنده است، اما ویژگیهای ساختاری آن شباهتهایی به گلایدرهای امروزی دارد و همین موضوع باعث شده برای اثری متعلق به بیش از دو هزار سال پیش، بسیار غیرمعمول به نظر برسد.
در سال ۱۸۹۸ میلادی، باستانشناسان هنگام کاوش در آرامگاه پا-دی-ایمن (Pa-di-Imen) در منطقه سقاره مصر، به یک اثر چوبی برخوردند که از همان زمان ذهن پژوهشگران را به خود مشغول کرد. این شیء که امروزه با نام پرنده سقاره شناخته میشود، قدمتی در حدود ۲۰۰ سال پیش از میلاد دارد و ظاهر آن بیش از هر نمونه دیگری از دنیای باستان، یادآور یک گلایدر مدرن است. همین شباهت این پرسش را مطرح کرد که آیا مصریان باستان از قوانین آیرودینامیک و پرواز آگاهی داشتهاند یا این شباهت تنها یک اتفاق تصادفی بوده. طی دهههای بعد، بیشتر دیدگاهها بر پایه فرضیه و گمانهزنی شکل گرفت، اما از دهه ۱۹۷۰ به بعد چندین بررسی علمی تلاش کردند پاسخی دقیقتر به این پرسش بدهند.
ویژگیهای ظاهری پرنده سقاره
پس از کشف، این اثر به موزه آثار باستانی مصر در قاهره منتقل شد. این شیء از چوب درخت چنار مصری ساخته شده، طول بالهای آن حدود ۱۸ سانتیمتر است و تنها ۳۹ گرم وزن دارد. در نگاه نخست، ظاهر آن شباهت زیادی به یک گلایدر امروزی دارد. سر آن با منقار و چشمانی شبیه شاهین تراشیده شده که احتمال میرود اشارهای به خدای هوروس باشد. در مقابل، بدنه و شکل بالها بیشتر به سازه یک گلایدر شباهت دارند و ضخامت بالها نیز هرچه به نوک نزدیکتر میشود کاهش مییابد. با این حال، اثری از پرها، رنگآمیزی یا پا در آن دیده نمیشود و همین ویژگیها باعث شده این شیء ترکیبی از یک پرنده و سازهای شبیه وسیله پرنده به نظر برسد؛ موضوعی که برخی آن را نشانهای از شناخت مصریان از آیرودینامیک دانستهاند.
نظریهای که توجهها را جلب کرد
یکی از علاقهمندان به گلایدرها چنین برداشتی داشت، اما جامعه علمی با احتیاط بیشتری به موضوع نگاه کرد. تا سال ۱۹۷۰، پرنده سقاره در انبار موزه و در میان دیگر آثار مرتبط با پرندگان نگهداری میشد و کمتر کسی به آن توجه داشت. در همین زمان، خلیل مسیحه، مصرشناس، باستانشناس و علاقهمند به هواپیماهای مدل، این اثر را مشاهده کرد و وزارت فرهنگ مصر را متقاعد ساخت که بررسیهای دقیقتری روی آن انجام شود.
او که استاد دانشگاه حلوان بود، در مقالهای که سال ۱۹۸۰ در نشریه Journal of African Civilizations منتشر کرد، استدلال نمود که این شیء نشاندهنده آشنایی سازندگانش با اصول پرواز است. او در توضیح دیدگاه خود نوشت که بدنه از همان چوبی ساخته شده که برای بالها به کار رفته و شکل آن بهگونهای تراش خورده که نمایی آیرودینامیکی، زیبا و کاملاً صیقلی دارد.
آزمایشهای علمی چه میگویند؟
خلیل مسیحه بیش از هر فرد دیگری در مطرح کردن این فرضیه نقش داشت و پس از او افراد دیگری نیز از این نظریه حمایت کردند. حتی نمونهای از پرنده سقاره با استفاده از چوب بسیار سبک بالسا ساخته شد که توانست مسافتی را به صورت گلاید طی کند. برخی نیز معتقد بودند اگر برای آن یک دم افقی اضافه شود، عملکرد پروازی آن بهمراتب بهتر خواهد شد.
با این حال، آزمایشی که در سال ۲۰۰۲ روی نمونهای بازسازیشده و بدون دم افقی انجام گرفت، نتیجه متفاوتی ارائه داد. مارتین گرگوار، طراح گلایدر، اعلام کرد که به اعتقاد او پرنده سقاره به احتمال زیاد یک اسباببازی کودکانه یا شاید یک بادنما بوده است. او افزود این شیء بدون تردید اثری جالب توجه محسوب میشود، اما نمیتوان آن را شاهدی بر فناوری پیشرفته فراعنه یا دانشی گمشده از دنیای باستان دانست.
در سال ۲۰۲۳ نیز شبیهسازی رایانهای تازهای انجام شد که بار دیگر توانایی پرواز این اثر را زیر سؤال برد. نتایج نشان داد ویژگیهای آیرودینامیکی آن برای پرواز کافی نیست، زیرا در محور طولی پایداری لازم را ندارد، نیروی برا در دو سمت بالها یکسان تولید نمیشود، مرکز ثقل در موقعیتی نامناسب قرار گرفته و در نتیجه جسم هنگام حرکت بهطور کنترلناپذیر حول محور خود میچرخد. پژوهشگران در جمعبندی تحقیق خود اعلام کردند که براساس نتایج این مطالعه، هیچ مدرکی برای تأیید ارتباط پرنده سقاره با دانش آیرودینامیک در مصر باستان به دست نیامد.
با وجود اینکه هنوز عدهای باور دارند مصریان باستان به نوعی راز پرواز را کشف کرده بودند و پرنده سقاره تنها نمونه باقیمانده از آن دانش است، شواهد علمی چنین ادعایی را تأیید نمیکند. برخی آثار بهدستآمده از معبد خونسو نشان میدهد این نوع اشیا شاید به عنوان بادنما روی قایقها نصب میشدهاند، هرچند اندازه کوچک پرنده سقاره این فرضیه را نیز با تردید روبهرو کرده است. نظریه دیگری نیز مطرح میکند که این شیء در واقع نوعی بومرنگ با طراحی هنری بوده است. با این حال، سادهترین توضیح همچنان این است که پرنده سقاره چیزی جز یک اسباببازی متعلق به حدود ۲۲۰۰ سال پیش نبوده؛ وسیلهای که توانسته تخیل نسلهای بسیاری را، فراتر از چند کودک، به خود مشغول کند.
