سینماگران ایرانی کمی نیستند که توانسته باشند هنر خود را در حوزه جهانی به نمایش بکشند. کارگردانانی به مانند عباس کیارستمی، اصغر فرهادی، مجید مجیدی و داریوش مهرجویی موفق شدند با درونمایههای اجتماعی، فرهنگی و فلسفی، نگاه مخاطبان و منتقدان جهانی را به آثار خود معطوف کنند. جعفر پناهی نیز در بین این دست از سینماگران قرار میگیرد. کسی که نه تنها با ساختههایش، بلکه حتی با فعالیتها و کنشگریهای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی خود نظرها را جلب کرده است. اگر به دنبال تماشای فیلمهای این هنرمند هستید ولی نمیدانید به سراغ کدام آثار خود بروید، در این نوشتار لیستی از بهترین فیلم های جعغر پناهی را در اختیار شما قرار میدهیم.
بهترین فیلم های جعفر پناهی در یک نگاه
بادکنک سفید
نام انگلیسیThe White Balloonستارگانفرشته صدرعرفایی
آنا بورکوفسکا
آیدا محمدخانیسال ساخت۱۳۷۳ خورشید
۱۹۹۵ میلادی
شاید دور از واقعیت نیست اگر بگوییم نخستین فیلم بلند در کارنامه هر کارگردانی، بزرگترین نقطه عطف او به شمار میآید. نه تنها یک هنرمند با اولین اثر بلندش میتواند مسیر خود را نمایان کند، بلکه در صورت شکست کار سختی در جلب توجه و اعتماد دوباره دارد. جعفر پناهی نیز همچون بسیاری دیگر از کارگردانان، پیش از نخستین فیلم بلند خود، به ساخت فیلمهای کوتاه و کمک به دیگر آفرینندگان در آثار بلندشان کرد و در این مسیر با نامهای برجستهای از سینمای ایران به مانند عباس کیارستمی همکاری داشت. همین آشنایی باعث شد تا کیارستمی در ساخت «بادکنک سفید» ایفای نقش داشته باشد و در نوشتن فیلمنامه و داستان این اثر به جعفر پناهی کمک کند.
ماجرای «بادکنک سفید» درباره دختریست که برای تکمیل سفره هفتسین نوروز از مادرش پولی دریافت میکند و آن را گم میکند تا مجبور شود در حالی که فرصت خیلی کمی تا آغاز شدن سال نو باقی مانده است در جستوجوی اسکناس خود با افراد مختلفی برخورد کند. «بادکنک سفید» در جایگاه اولین فیلم بلند جعفر پناهی نظر مثبت منتقدان را به خود جلب کرد و حتی در جشنوارههای برونمرزی نامزدی و جوایزی کسب کرد که مهمترین آنها دوربین طلایی جشنواره کن ۱۹۹۵ است.
آینه
نام انگلیسیThe Mirrorستارگانمینا محمدخانی
ناصر عمومی
کاظم مژدهیسال ساخت۱۳۷۶ خورشید
۱۹۹۷ میلادی
مدت کمی پس از کارگردانی نخستین فیلم بلند خود، جعفر پناهی دوباره کارگردانی یک اثر بلند را بر دوش داشت و این بار نویسندگی و تهیهکنندگی فیلم بلندش را نیز انجام داد. اسم دومین فیلم جعفر پناهی «آینه» بود که بار دیگر یک دختر خردسال را در مرکز روایت قرار میدهد. ماجرای این دختر زمانی آغاز میشود که پس از به پایان رسیدن مدرسه، هر چه در انتظار مادرش مینشیند تا او را به خانه ببرد، سر و کلهاش پیدا نمیشود. برای همین تصمیم میگیرد تا خودش رو به خانه حرکت کند. انتخابی که دردسرساز بود تا این دختر راه اشتباهی را برود.
نکته جالب درباره فیلم «آینه»، شکستن دیوار چهارم است که مسیر روایت را عوض میکند و ماجرا را به شکل متفاوتی پیش میبرد. ممکن است «آینه» با نوآوری خود به اندازه «بادکنک سفید» در جلب نظرها موفق نبوده باشد اما هنوز هم توانست در تعدادی از جشنوارههای کمتر شناختهشده خارجی جوایزی به دست آورد.
دایره
نام انگلیسیThe Circleستارگانفرشته صدرعرفایی
نرگس ممی زاده رازلیقلی
منیر عربسال ساخت۱۳۷۸ خورشید
۲۰۰۰ میلادی
«دایره» یک گام در مسیر متفاوت برای جعفر پناهی قلمداد میشود که از ساخت آثار با محوریت کودکان به سمت مخاطب بزرگسال روی آورد. در نوشتن این فیلم، کامبوزیا پرتوی نیز با پناهی همکاری داشت. «دایره» روایتگر داستان گروهی از زنان است که موفق به فرار از زندان میشوند ولی خود را در زندان بزرگتری میبینند که با دیدگاههای جنسیتزده و ضدزن باز هم به عذاب و آزار دادن آنها ادامه میدهد. با این وجود، هر کدام از این زنها روش خود که بر اساس باورها و اندیشههایشان است را دنبال میکنند تا شاید راه خلاصی از این وضعیت بیابند.
فیلم «دایره» با این که مجوز ساخت پدید آمد اما پس از به پایان رسیدن تولید موفق به دریافت مجوز نمایش نشد تا راه به سینماهای ایران نیابد. با همه این اوصاف، «دایره» یکی دیگر از فیلم های جعفر پناهی بود که بیرون از مرزهای کشور زادگاهش درخشان ظاهر شد. از جمله مهمترین دستاوردهای «دایره» میتوان به شیر طلایی، جایزه فدراسیون بینالمللی منتقدان فیلم و جایزه یونیسف جشنواره فیلم ونیز در سال ۲۰۰۰ میلادی در کنار دیگر نامزدیها و جوایز دیگر اشاره کرد.
طلای سرخ
نام انگلیسیCrimson Goldستارگانحسین عمادالدین
مهران رجبی
رامین راستادسال ساخت۱۳۸۲ خورشید
۲۰۰۳ میلادی
جعفر پناهی با «طلای سرخ» بار دیگر عباس کیارستمی را در کنار خود میبیند که در جایگاه نویسنده در خلق این اثر ایفای نقش کرده است. «طلای سرخ» با دید یک پیک فستفودی به جامعه ایران و شکاف ایجادشده در بین طبقات گوناگون اجتماعی این سرزمین نگاهی میاندازد. این تفاوتها برای پروتاگونیست «طلای سرخ» به اندازهای زیاد بود که تأثیری منفی رویش میگذارند تا به مسیری تاریک کشانده شود.
در حالی که این فیلم جعفر پناهی در جشنوارههای درون کشور شرکت نکرد ولی در بیرون از ایران توجهها را به خود جلب کرد. از جمله مهمترین جوایز «طلای سرخ» میشود به جایزه هوگوی طلایی در جشنواره بینالمللی فیلم شیکاگو در سال ۲۰۰۳ و همچنین جایزه هیئت داوران نوعی نگاه در جشنواره کن همان سال را نام برد.
آفساید
نام انگلیسیOffsideستارگانسیما مبارکشاهی
شایسته ایرانی
محسن تنابندهسال ساخت۱۳۸۴ خورشید
۲۰۰۶ میلادی
پناهی یک بار دیگر با «آفساید» به بررسی و انتقاد از مشکلات اجتماعی زنان و دختران ایران میپردازد. این اثر ماجرایی را روایت میکند که در آن گروهی از دختران سعی میکنند تا برای تماشای یک بازی فوتبال وارد ورزشگاه شوند اما از آن جایی که ورود زنان در ایران به ورزشگاهها ممنوع است، نمیتوانند به شکل عادی این کار را انجام دهند. با همه این اوصاف، این محدودیتها باعث نمیشود تا دختران ایران از تلاش و پیدا کردن یک راهچاره دست بردارند.
«آفساید» یکی دیگر از فیلم های جعفر پناهی است که در ایران اجازه نمایش عمومی نداشت و راه به سینماها نیافت و با همه این دردسرها هنوز هم توانست در عرصه بینالملل بدرخشد. برجستهترین نامزدی و جایزهای که «آفساید» پناهی به دست آورد، جایزه خرس نقرهای جشنواره بینالمللی فیلم برلین (به طور مشترک با فیلم A Soap) و نامزدی خرس طلایی این جشنواره در سال ۲۰۰۶ بود.
این فیلم نیست
نام انگلیسیThis Is Not a Filmستارگانجعفر پناهی
مجتبی میرطهماسبسال ساخت۱۳۹۰ خورشید
۲۰۱۱ میلادی
کنشگریهای سیاسی جعفر پناهی مسائل و مشکلات زیادی را برای او ایجاد کردند؛ با این وجود، حتی همین مشکلات هم تبدیل به بهانهای برای خلق آثار به دست پناهی شدند. «این فیلم نیست» در واقع یک اثر مستند به حساب میآید که زندگی این کارگردان را در چنین شرایطی به نمایش میکشد.
طبیعتا ساختهای با این مضمون اجازه نمایش و انتشار در داخل کشور نداشت. برای همین «این فیلم نیست» به شکلی نامتعارف از ایران خارج شد تا به دست مخاطبان بیرون از کشور برسد. با همه چالشهای موجود، این اثر پناهی نیز نظرها را به خود جلب کرد؛ به گونهای که جزو نامزدهای اولیه جایزه اسکار بهترین فیلم مستند در سال ۲۰۱۳ قرار داشت.
پرده
نام انگلیسیClosed Curtainستارگانجعفر پناهی
کامبوزیا پرتوی
مریم مقدمسال ساخت۱۳۹۱ خورشید
۲۰۱۳ میلادی
«پرده» (که با اسم «پرده بسته» هم شناخته میشود) یکی دیگر از همکاریهای بین جعفر پناهی و کامبوزیا پرتوی قلمداد میشود تا این دو هنرمند در کنار کارگردانی، به ایفای نقش در اثر مشترکشان نیز بپردازند. این ساخته ماجرای نویسندهایست که با سگ خود در ویلایی در شمال ایران به تنهایی زندگی میکند. با این وجود، زندگی این نویسنده تنها در ظاهر آرام است و گذشته و آیندهای پرتنش را در پس خود پنهان دارد.
فیلم «پرده» که به شکل پنهانی، پشت پردههای بسته و با عوامل محدود در ایران ساخته شد، پا به عرصههای جهانی گذاشت. برای بار دیگر، یکی از فیلم های جعفر پناهی در جشنواره بینالمللی فیلم برلین درخشان ظاهر شد و در کنار نامزدی برای خرس طلایی سال ۲۰۱۳، برنده خرس نقرهای بهترین فیلمنامه همان سال شد. جایزه انتخاب مخاطبان جشنواره بینالمللی فیلم شیکاگو سال ۲۰۱۳ نیز یکی دیگر از جوایز مهمی بود که به «پرده» به کارگردانی جعفر پناهی و کامبوزیا پرتوی رسید.
تاکسی
نام انگلیسیTaxi Tehranستارگانجعفر پناهی
نسرین ستوده
هانا سعیدیسال ساخت۱۳۹۳ خورشید
۲۰۱۵ میلادی
پس از دو اثر «این فیلم نیست» و «پرده»، «تاکسی» سومین ساختهای محسوب میشود که جعفر پناهی در دوران محرومیت خود از فیلمسازی خلق کرد. عنوان «تاکسی» با این که برچسب درام روی خود میبیند ولی ساختاری به مانند یک مستند دارد. در این فیلم، خود پناهی به عنوان راننده یک تاکسی ظاهر میشود و مسافرانی که از بین کارشناسان مسائل حقوقی هم بین آنها هستند را سوار میکند تا میان آنها گفتگوهایی که وضعیت جامعه ایران را منعکس میکنند شکل میگیرد.
فیلم «تاکسی» نیز در جشنوارههای خارجی توانست به موفقیت برسد. در بین دستاوردهای این اثر میشود به جایزه خرس طلایی جشنواره بینالمللی فیلم برلین در سال ۲۰۱۵ و نامزدی جایزه سزار برای بهترین فیلم خارجی در سال ۲۰۱۶ اشاره کرد.
سهرخ
نام انگلیسی3 Facesنام انگلیسیجعفر پناهی
بهناز جعفری
مرضیه رضاییستارگان۱۳۹۷ خورشید
۲۰۱۸ میلادی
ماجرای «سهرخ» از سه بازیگر زن روایت خود استفاده میکند تا هر یک از آنها نمایانگر دورهای از تاریخ ایران باشند (گذشته، حال و آینده) و بدین گونه باز هم به وضعیت زنان و چالشها و جایگاههای آنها در جامعه کنونی ایران نگاهی میاندازد. «سهرخ» نشان میدهد هر نسل از زنان ایرانی با چه مشکلات و دردسرهایی در این مقطع از تاریخ ایران دست و پنجه نرم میکنند.
جعفر پناهی که باز هم در یکی دیگر از فیلمهایش، نقشی شبیه به خود را برای خود نوشته است، توانست بار دیگر با «سهرخ» راه به کن باز کند و این بار در سال ۲۰۱۸ نامزد نخل طلایی بهترین فیلم و برنده نخل طلایی بهترین فیلمنامه این جشنواره شود.
خرس نیست
نام انگلیسیNo Bearsستارگانجعفر پناهی
ناصر هاشمی پروین
مینا کاوانیسال ساخت۱۴۰۱ خورشید
۲۰۲۲ میلادی
بار دیگر پناهی با سبک واقعگرایانهاش پا به درون اثر خود میگذارد تا نقشی به سان خود حقیقیاش بازی کند. این بار در حالی که تلاش دارد تا گروه فیلمساز خود را از طریق یک روستای مرزی به ترکیه برساند، خود را درگیر یک جنجال بر سر یک رابطه پنهان عاطفی میبیند که بزرگان روستا را به هیاهو انداخته است.
«خرس نیست» اسم پناهی را دوباره در جشنوارههای هنری بینالمللی به سر زبانها انداخت. این اثر که در جشنواره بینالمللی فیلم شیکاگو سال ۲۰۲۲ نامزد هوگوی طلایی و برنده جایزه شجاعت سینمایی شد، در جشنواره فیلم ونیز همان سال نیز برای شیر طلایی رقابت کرد و برنده جایزه ویژه هیئت داوران هم شد.
یک تصادف ساده
نام انگلیسیIt Was Just an Accidentستارگانوحید مبصری
مریم افشاری
ابراهیم عزیزیسال ساخت۱۴۰۳ خورشید
۲۰۲۵ میلادی
تازهترین فیلم در کارنامه جعفر پناهی، همان گونه که از نامش پیداست، از یک تصادف ناخواسته آغاز میشود. این تصادف مسیر کاراکتر بنیادین ماجرا را به فردی میرساند که شبیه به بازجوی او در دوران حبسش است. آن بازجو کسی بود که زندگی او را نابود کرد و اکنون پروتاگونیست به دنبال این است تا بفهمد آیا واقعا دوباره با او برخورد کرده یا دچار اشتباه شده است.
با این که فیلم های جعفر پناهی عموما در بیرون از مرزهای ایران میدرخشند و توجهات را به خود جلب میکنند، اما شاید دور از واقعیت نباشد اگر بگوییم «یک تصادف ساده» درخشانترین اثر در کارنامه پناهی از دیدگاه جشنوارههای خارجیست. در بین افتخارات «یک تصادف ساده» میتوان از نخل طلایی جشنواره فیلم کن (دومین نخل طلایی تاریخ ایران پس از طعم گیلاس عباس کیارستمی) سال ۲۰۲۶ و نامزدی در دستهبندیهای بهترین فیلم درام، بهترین فیلم غیر انگلیسیزبان، بهترین کارگردانی و بهترین فیلمنامه مراسم گلدن گلوب همان سال اسم برد.
«یک تصادف ساده» در جشنوارههای مهم دیگری نیز نامزدیهایی به نام خود ثبت کرده که تا لحظه نگارش این نوشتار سرنوشت آنها هنوز مشخص نشده است. این اثر جعفر پناهی جزو نامزدهای جایزه بفتای بهترین فیلم غیر انگلیسیزبان سال ۲۰۲۶ و احتمالا از همه مراسمات برجستهتر، نامزد بهترین فیلم بینالمللی و بهترین فیلمنامه اورجینال در جشنواره اسکار سال ۲۰۲۶ به شمار میآید.
اولین اثر ساختهشده به دست جعفر پناهی یک فیلم کوتاه مستند به نام «یارالی باشلر» است که در سال ۱۹۸۸ میلادی ساخته شد. نخستین فیلم بلند به کارگردانی جعفر پناهی نیز «بادکنک سفید» سال ۱۳۷۳ خورشید/۱۹۹۵ میلادی است.
جعفر پناهی در کارنامه هنری خود جوایز و نامزدیهای مهمی کسب کرده است که در بین آنها میتوان به دوربین طلایی و نخل طلایی کن، شیر طلایی ونیز، هوگوی طلایی شیکاگو، خرس طلایی برلین و (فعلا) نامزدی بفتای انگلیس و نامزدی اسکار ایالات متحده آمریکا اشاره کرد.
