«لطفاً تمام وسایل الکترونیکی خود را در حالت پرواز قرار دهید.» این جملهای است که در ابتدای هر سفر هوایی میشنویم؛ قانون نانوشتهای که تقریباً همه ما بدون چونوچرا از آن پیروی میکنیم. تابهحال از خودتان پرسیدهاید که پشت این درخواست تکراری چه داستانی پنهان شده است؟ آیا واقعاً سیگنال موبایل کوچک میتواند غول آهنی چندصدتنی را به خطر بیندازد؟ سؤال اصلی این است: آیا موبایل در هواپیما آنتن میده؟ پاسخ کوتاه این است: بله، گاهی وقتها. پاسخ کامل ماجرایی شگفتانگیز از علم فیزیک و ترسهای قدیمی و حقیقتی اقتصادی پنهان است که با آنچه تصور میکنید، زمین تا آسمان فرق دارد.
چرا این قانون اصلاً به وجود آمد؟؛ تاریخچهای کوتاه از ترس و احتیاط
داستان به اوایل دهه ۱۹۹۰ برمیگردد. زمانی که تلفنهای همراه آجریشکل تازه درحال همهگیرشدن بودند، سازمان هواپیمایی فدرال آمریکا (FAA) در سال ۱۹۹۱ اولین قوانین محدودکننده را وضع کرد. در آن دوران، هیچکس بهدرستی نمیدانست که امواج رادیویی این دستگاههای جدید چه تأثیری بر سیستمهای ناوبری و ارتباطی حساس هواپیماها میگذارند. منطق ساده بود: وقتی از چیزی مطمئن نیستی، جانب احتیاط را بگیر. این ترس از «تداخل الکترومغناطیسی» سنگِبنای قانونی شد که تا دههها بر سفرهای هوایی سایه انداخت.
این رویه محافظهکارانه تا سال ۲۰۱۳ ادامه یافت. در این سال، پساز آزمایشهای فراوان FAA اعلام کرد که استفاده از وسایل الکترونیکی در حالت پرواز (Airplane Mode) خطری برای ایمنی پرواز ندارد. این نقطه عطف بود؛ اما هنوز تا آزادی کامل فاصله زیادی داشتیم. انقلاب واقعی سال ۲۰۲۲ و در آسمان اروپا رخ داد که اتحادیه اروپا به لطف فناوری جدیدی به نام پیکوسل (Pico-cell)، به ایرلاینها اجازه داد تا خدمات کامل موبایل ازجمله تماس و اینترنت 5G را در طول پرواز ارائه دهند.
گوشی شما در آسمان فریاد میکشد
برای فهمیدن اینکه چرا آنتندهی در هواپیما مشکلی بزرگ است، باید به نحوه کار شبکههای موبایل روی زمین نگاهی بیندازیم. گوشی شما برای برقراری ارتباط دائماً درحال جستوجوی نزدیکترین دکل مخابراتی است. حالا تصور کنید سوار بر هواپیمایی هستید که با سرعت ۸۰۰ کیلومتربرساعت حرکت میکند. گوشی شما با این سرعت سرسامآور از محدوده پوشش دکل خارج و وارد محدوده دکل بعدی میشود. این فرایند پرش از دکلی به دکل دیگر فشار محاسباتی وحشتناکی به شبکه زمینی وارد میکند.
در این میان، مشکل بزرگتر ارتفاع است. وقتی گوشی شما از دکلها دور میشود، بهطور خودکار قدرت سیگنال خود را تا حداکثر ممکن افزایش میدهد تا بتواند صدایش را به زمین برساند. درواقع، گوشی شما در ارتفاع ۱۰ هزار متری با تمام توانش «فریاد» میکشد. حالا تصور کنید ۲۰۰ نفر مسافر همزمان گوشیهایشان را روشن کنند. این فریاد دستهجمعی آشفتگی و اختلال بزرگی روی شبکه مخابراتی زمین ایجاد میکند. پس اگر در هواپیما گوشی روشن باشد، چه اتفاقی میافتد؟ به احتمال زیاد اتفاقی برای هواپیما نمیافتد؛ اما شما درحال ایجاد دردسری بزرگ برای اپراتورهای مخابراتی روی زمین هستید.
جالب است بدانید شواهد نشان میدهند که آنتندهی در ارتفاعات بالا ممکن است. پساز حادثه تلخ پرواز تهران به یاسوج در سال ۲۰۱۸، گزارشها حاکی از آن بود که تنها چند دقیقه قبلاز سقوط، تماسهایی از داخل هواپیما برقرار شده بود. این یعنی سیگنال در آن ارتفاع وجود داشته؛ اما ناپایدار و ضعیف بوده است.
افشاگری بزرگ؛ دشمن واقعی گوشی شما هواپیما نیست!
اینجاست که به تکاندهندهترین بخش ماجرا میرسیم. سالها به ما گفته شد که گوشی خود را خاموش کنیم تا هواپیما سقوط نکند. مطالعات گسترده بوئینگ و نهادهای هوانوردی نشان میدهند که در عمل، مدرک قطعی مبنیبر این موضوع وجود ندارد که سیگنال موبایل باعث اختلال خطرناک در سیستمهای هواپیمای امروزی شده باشد.
پس دلیل واقعی اینهمه سختگیری چه بود؟
محافظت از شبکه زمینی: همانطورکه گفتیم، مشکل اصلی هواپیما نبود؛ بلکه اختلالی بود که صدها گوشی پرنده روی شبکههای مخابراتی زمین ایجاد میکردند.جنبههای اقتصادی: تا همین چند سال پیش، برخی هواپیماها تلفنهای اختصاصی بسیار گرانی را به مسافران ارائه میدادند. اجازهدادن به استفاده از گوشی در هواپیما بهمعنای ازبینرفتن این منبع درآمدی برای ایرلاینها بود.
این موضوع حتی در گفتوگوهای روزمره نیز دیده میشود. اگر کلیدواژه «چرا در هواپیما باید گوشی خاموش باشد نی نی سایت» را جستوجو کنید، میبینید که این سؤال هنوزهم ذهن بسیاری را به خود مشغول کرده است و باورهای قدیمی همچنان پابرجا هستند.
نگاهی عمیقتر به فناوریهای ارتباطی در آسمان
امروزه وقتی از اینترنت در هواپیما صحبت میشود، منظورمان فناوریهای پیشرفتهای است که این محدودیتها را دور زدهاند. اینترنت ماهوارهای ستاره اصلی این نمایش است. روی سقف هواپیما آنتنی مخصوص شبیه به برآمدگی کوچک قرار دارد که بهطور مداوم خود را با نزدیکترین ماهواره در مدار زمین تنظیم میکند. این ماهواره سیگنال را به ایستگاه زمینی میفرستد و بدینترتیب، اینترنت به کابین هواپیما میرسد. پروژههای آیندهنگرانهای مانند استارلینک که شرکت اسپیسایکس توسعه داده است، قصد دارند با ارسال هزاران ماهواره کوچک به مدار زمین اینترنت پرسرعت و بدون تأخیر را حتی در دورافتادهترین نقاط سیاره، ازجمله آسمان، فراهم کنند. این فناوریها نویدبخش آیندهای هستند که در آن، سرعت اینترنت در ارتفاع ۳۵ هزار پایی تفاوتی با اینترنت خانگی شما نخواهد داشت.
قرارداد اجتماعی در ارتفاع بالا
با حلشدن مشکلات فنی، مانع بزرگ دیگری نمایان میشود: عامل انسانی. حتی اگر مکالمه با موبایل کاملاً ایمن باشد، واقعاً میخواهیم کابین هواپیما به مرکز تماس شلوغ تبدیل شود؟ هواپیما فضای عمومی بسیار محدودی است. تصور کنید در طول پروازی چندساعته، صدای مکالمات تلفنی دهها نفر از هر سو به گوش برسد. این آلودگی صوتی میتواند آرامش سفر را بهکلی از بین ببرد و باعث ایجاد استرس و تنش بین مسافران شود. به همین دلیل، بسیاری از خطوط هوایی، حتی با وجود داشتن فناوری لازم، همچنان مکالمه صوتی را محدود نگه میدارند. اولویت آنها از ایمنی فنی به راحتی و تجربه مسافر تغییر کرده است. این آرامش درست مانند پیداکردن بلیط مشهد تهران هواپیما با قیمت مناسب، بخشی از تجربه سفری لذتبخش است.
پیکوسل و اینترنت ماهوارهای؛ رامکردن سیگنالهای سرکش
آیا در هواپیما نت هست؟ بله، امروزه بسیاری از خطوط هوایی اینترنت وایفای ارائه میدهند که ازطریق همین فناوریهای ماهوارهای یا زمینی (ATG) تأمین میشود. فناوری پیکوسل نیز راهحل مکالمه است. این دستگاه کوچک نوعی دکل مخابراتی محلی در داخل کابین هواپیما ایجاد میکند. گوشی شما بهجای فریادزدن بهسمت زمین، با قدرت بسیار کم به این دستگاه متصل میشود و پیکوسل ارتباط با شبکه زمینی یا ماهوارهای را به روشی کنترلشده و ایمن مدیریت میکند. اینترنت در هواپیما ماهان و سایر ایرلاینهای پیشرو نیز بهتدریج در حال تجهیز به این فناوریها هستند تا تجربه سفر را برای مسافران بهبود ببخشند. با توسعه این سیستمها، دیگر دلیلی برای نگرانی از روشنبودن گوشی وجود نخواهد داشت و مسافران میتوانند با بررسی قیمت بلیط هواپیما تهران مشهد رفت و برگشت ماهان، سفری راحت را برنامهریزی کنند.
جمعبندی
بیایید به سؤال اصلی بازگردیم: آیا موبایل در هواپیما آنتن میدهد؟ بله، در ارتفاعات پایین و بهصورت لحظهای ممکن است سیگنال ضعیفی دریافت کنید؛ اما این ارتباط ناپایدار و بیکیفیت است. مهمتر از آن تلاش گوشی شما برای حفظ این ارتباط هم باتری را بهسرعت خالی و هم شبکه زمینی را مختل میکند.
افسانه خطرناکبودن موبایل برای هواپیما مربوط به دوران گذشته بود که جای خود را به واقعیتی جدید داده است. مشکل اصلی نه ایمنی پرواز، بلکه اختلال در زیرساختهای مخابراتی و دلایل اقتصادی بود. امروزه، به لطف فناوریهای شگفتانگیزی مانند پیکوسل و اینترنت ماهوارهای، درحال ورود به عصری هستیم که در آن اتصال به دنیای دیجیتال، حتی در ارتفاع ۳۵ هزار پایی، امری عادی خواهد بود. دفعه بعد که در هواپیما نشستید و حالت پرواز را فعال کردید، فراموش نکنید که این کار بیشتر برای کمک به نظم روی زمین و حفظ آرامش در کابین است تا جلوگیری از خطر در آسمان.
